Diyarbakır Kalesi ile Dicle Nehir Vadisi arasında konumlanan, yaklaşık 700 hektarlık verimli tarım arazileri ve bahçelerden oluşan Hevsel Bahçeleri, ilkçağlardan günümüze kadar tarımsal üretimin devam ettiği nadir tahıl depolarından biridir. Tarihi kaynaklar, Osmanlı belgeleri ve Ulu Cami üzerindeki vergi kitabelerine göre, bu bölgenin geçmişte “Esfel Bahçeleri” olarak anıldığını göstermektedir. Anadolu Selçuklu, Artuklu ve Osmanlı dönemlerine ait fermanlarda da bahçelerin bu isimle geçtiği ve bu alandan alınan vergilerin kaldırıldığı açıkça belirtilmektedir.

“Esfel” kelimesi, Arapça ve Osmanlı Türkçesinde “en aşağıda, en alçakta” anlamına gelir. Şehre kıyasla daha düşük bir kotta yer alması nedeniyle bu isimle anılmıştır. Hevsel Bahçeleri, bahçe kültürünün önemli olduğu bir bölgede yer almakta ve geçmişten günümüze halkın kullanımına açık, özgün bir sivil bahçe niteliği taşımaktadır. Aynı zamanda farklı kültürlerin kesişim noktasında yer alan bu bölge, kadim Amid şehrinin tahıl ihtiyacını karşılayan bir depo olmasının yanı sıra, tarihi surlarla bütünleşmiş bir yapıya sahiptir.

Tarihi kaynaklar ve gezginlerin aktardıklarına göre, Hevsel Bahçeleri yalnızca tarımsal üretim için değil, aynı zamanda halkın dinlenip vakit geçirdiği, misafirlerini ağırladığı bir mekân olarak da kullanılmıştır. Barış dönemlerinde Amid halkı, özellikle ikindi vaktinden yatsı vaktine kadar burada hoş vakit geçirir, çeşitli eğlenceler düzenlerdi.

Tarım açısından büyük bir öneme sahip olan Hevsel Bahçeleri, Diyarbakır’ın ünlü karpuzunun yanı sıra soğan, roka, marul gibi sebzeler ile şeftali, kayısı, elma, erik ve armut gibi meyvelerin yetiştirildiği bereketli bir alan olma özelliğini taşır. Bununla birlikte, doğal yaşam açısından da büyük bir ekosistem sunmaktadır. Hevsel Bahçeleri, Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin en büyük kuş cenneti olup, 180’den fazla kuş türüne ev sahipliği yapmaktadır. Bunun yanında, susamuru, tilki, sansar, sincap ve kirpi gibi çeşitli memelilerin barınma alanıdır. Göçmen kuşlar için önemli bir dinlenme ve konaklama noktası olan bu alan, bölgeye özgü kuş türlerinin de yaşam alanı olarak bilinmektedir.

2015 yılında Almanya’nın Bonn kentinde düzenlenen Dünya Miras Komitesi 39. Dönem Toplantısı’nda “Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri Kültürel Peyzaj Alanı”, Türkiye’nin 14. miras alanı olarak UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne dahil edilmiştir. Diyarbakır Kalesi ile Hevsel Bahçeleri arasındaki yaşamsal uyum ve bahçelerin oluşturduğu benzersiz peyzaj, bu bölgenin binlerce yıldır kesintisiz olarak varlığını sürdürmesini sağlayan en önemli unsurlar arasında yer almaktadır.